Bevlogen transitiemaker? Leg jezelf eens onder de loep!

Zelf dacht ik altijd dat filosofie zwaar, serieus en moeilijk was. Maar als ik jouw boeken lees, zie ik een stukje luchtigheid en humor.

Veel filosofische theorieën zijn ook complex. Maar bij mensen die veel aan zichzelf hebben gewerkt, zie je soms meer onthechting en luchtigheid ontstaan. Want als je je denkwerk op orde hebt, is dat niet zwaar, maar juist speels. Ik merk het ook aan mezelf. Als ik mijn humor of zelfspot verlies, gaat het niet zo goed bij mij. Dan zit me iets dwars.

Laten we meteen een brug slaan naar duurzaamheid. Hoe geef jij daar invulling aan?

Oh, grote vraag! We wonen achteraf in Drenthe, aan de rand van een bos. Duurzaamheid in deze regio gaat dus vooral over pesticiden en wolven. Daar denk ik zelf ook over na: wanneer grijp je in en wat geef je welke plek in de natuur? Op persoonlijk niveau denk ik na over reizen. Neem ik het vliegtuig of ga ik met de trein? Ik verwijt mezelf wel eens dat me op grote schaal niet voldoende bezighoud met klimaat en duurzaamheid. Dat knagend gevoel dat je meer zou kunnen doen. Ik koop in de supermarkt echt nog wel eens wat in plastic, daar voel ik me dan schuldig over.

Ja, dat herken ik wel. En dan ben ik er nog relatief bewust mee bezig ook. Is dat ook een norm die we onszelf opleggen? Wanneer ben je nou eigenlijk ultiem duurzaam bezig?

Ik hoor van meer mensen dat ze ertegenaan lopen. Een paar jaar geleden was er een dame die vertelde dat ze nul vuilnis meer maakte. Ze liet een glazen potje zien waarin haar vuilnis van het afgelopen jaar zat. Toen dacht ik: ‘Jeetjemina, dat zou ik ook moeten doen!’ Maar ik weet niet of ik mezelf daaraan kan committeren, snap je?

Dat was Elisah Pals van Zero Waste Nederland! En inderdaad, het is waar wat je zegt. Soms merk ik bij mezelf ook de zoektocht in de keuzes die ik maak.

Goede bedoelingen in combinatie met het groot menselijk falen. Daar hangt het leven soms toch een beetje van aan elkaar. Zelf heb ik een kindje gekregen en tja, dan zie ik die luierzak. En die luieremmer. As je het over duurzaamheid hebt, dan is dat eigenlijk het meest vervuilende wat je kan doen.

Je had het zojuist even over de wolf. Hoe voer je die gesprekken in jouw omgeving? En welke woorden geef je eraan?

Nou, ik voer dat gesprek liever niet omdat het heel snel escaleert. Maar voor of tegen zijn helpt ons natuurlijk niet verder. Ze zijn er, we kunnen ze niet met een stopbord terugsturen. Ik vind het interessanter om na te denken over de prijs die we bereid zijn te betalen. Kijk, het is heel anders wanneer je in een fijn hofje in Utrecht woont dan wanneer je hier door de regio rijdt en praat met mensen die er dagelijks mee te maken hebben. Een paar weken geleden had een wolf bij de buurman pony’s gegrepen die achter een wolfwerend raster zaten. Dat levert echt andere gesprekken op dan je vanuit de stad denkt.

Ik merk dat er nu spanning komt in mijn lijf. Omdat ik me schaam dat ik geen harde mening over de wolf hebt. Hoe ondersteun jij twijfelaars die even geen mening hebben?

Je hebt het over schaamte, ik zie dat radicaal anders. Wat ik denk als iemand geen mening heeft? Godzijdank, wat fijn! Want op het moment dat je geen mening hebt, kun je een mening gaan onderzoeken en onderbouwen. Ik vind het heel gek dat iedereen overal over loopt te roeptoeteren. Waarom moet iemand die driehoog achter woont een stevige mening hebben over een wolf honderd kilometer verderop? Je weet er te weinig van, je hebt er niet direct iets mee te maken en je weet niet hoe het is om met de wolf samen te moeten leven. Een echt gesprek, waarin mensen naar elkaar luisteren, levert meer op dan je radicaal ingraven in het ene of het andere kamp. Dus hoe ondersteun ik mensen daarin? Ja, volgens mij zo. Door hardop te zeggen: ‘Wat fijn dat je geen mening hebt!’.

Soms veranderen meningen ook en het hoeft niet zwart-wit te zijn.

Precies. Tijdens corona zei Mark Rutte: ‘We moeten honderd procent van de besluiten nemen met vijftig procent van de kennis’. Toen dacht ik: ‘Ja vriend, dat is altijd zo’. Met de kennis die ik nu heb, denk ik bijvoorbeeld dat dingen op een bepaalde manier in elkaar steken. Maar vraag het me over een half jaar nog eens en dan denk ik er misschien heel anders over. Dat betekent niet dat je met alle winden meewaait, dat is voortschrijdend inzicht. Soms moet je je koers wijzigen omdat zich nieuwe informatie aandient.

Wat is volgens jou de voorwaarde voor praktische filosofie? Dat je ervoor openstaat om zelfonderzoek te doen?

Het mooie aan praktische filosofie is dat het toepasbaar is in elke setting. Als wij socratische gesprekken organiseren, willen we liever niet dat mensen zeggen wat ze doen. Vanuit gelijkwaardigheid denken en praten is fijner dan dat je weet dat je als buschauffeur tegenover de directeur van Shell zit. En vice versa. Want dat besef heeft impact op de manier waarop je het gesprek voert. Daarom spreken we mensen tijdens onze workshops niet aan als accountants of boswachters. We spreken mensen aan als mens.

Veel lezers zijn bevlogen transitiemakers die werken aan een betere toekomst. En die soms ook even vastlopen en niet meer weten hoe ze verder moeten. Wat zou je hen meegeven?

Houd de moed erin. Klinkt flauw, maar is wel belangrijk. En verder is het goed om je ervan bewust te zijn dat oogkleppen soms op de loer liggen als je een transitie wil bewerkstelligen. Dus blijf jezelf bevragen en blijf scherp op je eigen visie en gedachten. Dat voorkomt dat je dogmatisch wordt in je passie. Iets minder een cheerleader-vibe, maar het werkt wel zo.

Elke interviewt Jetske!

Tijdens de podcast werden de rollen spontaan omgedraaid. Dat ging zo!

Jetske: ‘Even ademen. Kijk, ik ben zo’n twee-seconden-persoon, ik vind dat een stilte heel snel moet worden opgevuld. Anders voelt het ongemakkelijk.

 

Elke: ‘Van wie moet dat? Ik voel me niet ongemakkelijk. Waar zit voor jou dat ongemak?’

 

Jetske: ‘Misschien is het een patroon. Ik ben van mezelf gewend om het zo te doen. Om alles snel op te vullen.’

 

Elke: ‘Nu schets je het patroon. Maar waar komt het uit voort?’

 

Jetske: ‘Ik denk dan dat ik mijn gesprekspartner of luisteraar kwijtraak als ik de stilte niet opvul. Of ik ben bang dat ik mezelf niet voldoende heb voorbereid.’

 

Elke: ‘Ik heb jouw mails gezien. Ik heb jouw vragenlijsten gekregen. Je weet dat je het voldoende hebt voorbereid. Ik gok dat het niet gaat om wat jij weet, maar meer om wat anderen denken. Waarom vind je het zo belangrijk dat andere mensen denken dat je je voorbereiding goed op orde hebt? Wat hangt daar vanaf? Ik vind het mooi dat je deze wending in het gesprek toelaat, want ik denk dat veel mensen dit herkennen. Zo’n klein momentje waarop je stilte opvult uit ongemak. Waar het om gaat, is wat daarachter zit. Als je het ondersteboven houdt, wat schud je er dan uit? Het is een bolletje wol om uit elkaar te gaan trekken.’

 

Jetske: ‘Ik word er soms moe van om alles te bevragen. Het kost energie, het is confronterend en het is niet altijd leuk. Terwijl ik best weet dat ik er op de langere termijn gelukkiger van word als ik mezelf wat meer onder de loep leg.’

 

Elke: ‘Ik denk inderdaad dat mensen onderschatten hoeveel energie dat kost. Maar het kost ook veel energie om telkens weer in bepaalde patronen te stappen, zoals het opvullen van de stilte en het hooghouden van een ‘imago’. Persoonlijk betaal ik liever de prijs voor ongemakkelijk zelfonderzoek met als eindresultaat een gevoel van bevrijding. Je bent er niet meteen vanaf, maar het geeft wel lucht. En het helpt je om de volgende keer niet weer in dat patroon te stappen.’

 

Jetske: ‘Oké, nu ga ik even los! Want soms denk ik ook: ‘Waarom moet ik het oplossen voor iemand anders? Waarom moet ik ‘de wereld redden’? Ik wil de wereld helemaal niet redden. Zeker, ik wil een fijne omgeving en een gezonde toekomst met elkaar. Maar zit ik niet teveel in die reddersrol?’

 

Elke: ‘Ik vind het mooi dat je deze aanhaalt, want patronen zijn zelden incidenteel. En als je zo’n patroon doorhebt, kun je het in breder perspectief gaan zien. Je realiseert je dat je zowel in gesprekken als bij het grote thema duurzaamheid ongemakken wil oplossen. Maar ligt jouw verantwoordelijkheid daar wel? Als praktisch filosofen zeggen wij dan niet:  ‘Gefeliciteerd met dat inzicht, daar moet je dus vanaf’. We zeggen: ‘Gefeliciteerd, welkom bij het mens zijn. En dit besef geeft je de kans om jezelf te onderzoeken.’

Wat is zelfonderzoek eigenlijk?

“Zelfonderzoek betekent dat je analytisch en methodisch, en met concrete opdrachten, je eigen veronderstellingen en gedachtepatronen te lijf gaat. Dat is echt een andere tak van sport dan bijvoorbeeld evaluatie of zelfreflectie. Bij evaluatie vertrek je vanuit een kader en beoordeel je achteraf of je je doelen hebt gehaald. En bij zelfreflectie dwaal je meer vrijblijvend in je eigen gedachten rond. Dat levert ook psychologische antwoorden op, maar het gaat minder diep dan zelfonderzoek.”

Drie gespreksreflexen

Elke definieerde drie gespreksreflexen waaraan we ons allemaal wel eens schuldig maken. Niet erg en heel menselijk. Maar goed om je je ervan bewust te zijn!

1: De ik-reflex

Stel dat iemand iets vertelt over zijn zieke schoonmoeder. Dan kun je heel snel springen naar een verhaal over je zieke tante, maar dat betekent dat je niet volledig met je aandacht bij je gesprekspartner bent. De kunst is op je tong te bijten en iemand uit te laten praten. En dan proberen een heldere vraag te stellen over het verhaal van de ander. Als je je hierin bekwaamt, worden gesprekken veel bevredigender en dieper dan daarvoor.

2: De adviesreflex

Stel dat iemand heel gestrest is. Sommige mensen schieten dan meteen in de adviesmodus: ‘Weet je wat jij moet doen? Yoga! Daar ga je zo van opknappen!’. Zonder verder naar het verhaal achter de stress te luisteren.

3: De helpreflex

Stel dat iemand het druk heeft. Of dat de sportclub van je kinderen om hulpouders verlegen zit. Dan hebben sommige mensen de neiging om meteen in actie te schieten en taken over te nemen. Op den duur put je jezelf daarmee uit.

Beluister de Podcast Duurzaam hoe dan?! hier

Wil je geen Podcast Duurzaam hoe dan?! missen?

Abonneer je dan hier via Apple Podcast.

Vind je deze Podcast waardevol? Beoordeel dan via Apple Podcast.